يعنى باطنى دارد كه در ظاهر آن پنهان است ، و به عبارت ديگر معنى درونى و روحانيى دارد كه در وراى معنى لفظى نهفته است ، و اين معنى است كه از راه « استنباط » آشكار مىشود . از چه طريق ؟ نه از طريق جستجوى فنّى از نوع جستجويى كه يك زبانشناس مىكند ، و نه از طريق آشنايى با مكتب يك امام ، بلكه از طريق الهامى كه خدا ، به عنوان « قاعده » ( يا عنايت ) به انسان روحانى اعطا مىكند ، عنايتى كه سبب مىشود كه او ، به ارادهء الهى ، در متن قرآن « عبرت » يا آگاهيى خطاب به خود بيابد ( وجد ) . هر كس بر حسب « فايده » يا عنايتى كه در توالى اوقات عرفانيش به او اعطا مىشود ، استنباطى خاصّ خود دارد . بنابراين ، يك آيه در دو وقت متفاوت معنى يكسانى القا نمىكند و بر حسب تنوّع الهامى كه هر كس دريافت مىكند معانى متفاوتى به خود مىگيرد . « 31 » تفسير مقاتل در اين سوى اين تقسيمات بزرگ جاى مىگيرد ، زيرا اين تقسيمات در زمان او هنوز شكل نگرفته بود و اندك زمانى بعد شكل مىگيرد . درست است كه مىتوان در اين تفسير گرايشهاى خاصى به اين يا آن يك از اين تقسيمات يافت ، ولى بايد گفت كه اين تفسير در روش خود از شاكله‌هاى ديگرى كه قديمىتر است پيروى مىكند . تحليل تفسير كبير نشان مىدهد كه در حقيقت مقاتل قرآن را بر طبق سه روش مىخواند كه مىتوان آنها را روشهاى لفظى و تاريخى و استعارى ناميد . در اينجا فايده‌اى ندارد كه پيشاپيش مقصود خود را از هر يك از اين سه اصطلاح تعريف كنيم . معنى آنها در همين مطالعهء تفسير به تدريج آشكار خواهد شد . در حقيقت ، با ديدن نحوهء قرآن خواندن مقاتل است كه ماهيت هر يك از اين سه روش نيز روشن خواهد شد . 2 . قرائت لفظى نخستين وظيفه‌اى كه مقاتل در قرائت قرآن بر عهده مىگيرد توضيح لفظى يا كلمه به كلمهء واژگان قرآنى است . مقاتل با اين كار در حقيقت ترجمه‌اى از قرآن به يك زبان عربى دوّم ، كه البتّه آسانتر است ، به دست مىدهد ؛ اين ترجمه احتمالا مخصوص مردمان غير عرب ، به ويژه ايرانيان ، فراهم آمده است . مقاتل در تفسير المتشابه قواعدى براى ترجمه به دست مىدهد كه ماسينيون آنها را « قواعد دقيق تفسير قرآنى » مىنامد . قاعدهء اساسى اين است كه « هر چيز كه در قرآن چنين ( « كذا » ) است ، معنى آن چنين است . » تحقيقى كه بر اساس اين قواعد صورت گرفته به استخراج

--> ( 31 ) . نگاه كنيد به سرّاج ، اللمع ، ص 108 - 105 و خرگوشى ، تهذيب الاسرار ، نسخهء خطّى شهيد على 1157 ، برگ 87 ب و بعد .